De herinrichting van de Noordwaard
Hoe leg je de ruimtelijke puzzel voor klimaatadaptatie van en mét natuur in het landelijk gebied?
Om deze vraag te beantwoorden verdiepte de Community of Practice Klimaatadaptatie en Natuur zich in het proces dat leidde tot de herinrichting van de Noordwaard in de Biesbosch. De deelnemers namen het samenwerkingsproces en meekoppelkansen voor natuur onder de loep in een expeditie en intervisie met puzzelstukken.
Herinrichting nodig voor waterveiligheid
Staatsbosbeheer verwelkomde ons in hun beheerschuur in Werkendam (Biesbosch), waar expert Sander Terlouw ons vertelde over hoe de ontpoldering van dit gebied met betrokken stakeholders is gerealiseerd.
De Noordwaard is heringericht als doorstroomgebied, waar hoogwater gecontroleerd kan binnenstromen om overstromingsrisico’s te verkleinen. De ontpoldering van 2011–2015 binnen Ruimte voor de Rivier volgde uit de urgentie die zichtbaar werd tijdens de bijna-overstromingen in 1993 en 1995. Het gebied kreeg nieuwe landschapsstructuren zoals een zoetwatergetijdegebied, hoger gelegen landbouwgronden, terpen en laagwaterpolders die bijdragen aan de hoofdopgave waterveiligheid.
Tijdens de expeditie zagen we bij de Bandijk en laagbekade polders hoe deze adaptatiemaatregelen samenkomen in het landschap. Als waterstaatswerk wordt de Bandijk bij hoogwater actief gemonitord en kan gecontroleerd overstromen.
Het gebied met laagbekade polders loopt langzaam leeg als het is overstroomd, maar kleine molentjes vullen het waterpeil weer aan voor de natuur.
Samenwerking en participatie
De ontwikkeling van de Noordwaard vroeg om bestuurlijke samenwerking tussen de gemeente Werkendam, Waterschap Rivierenland, de provincie Noord-Brabant en Rijkswaterstaat Dienst Zuid-Holland, vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst. Met ruimtelijke kwaliteit als uitgangspunt spanden deze partijen zich ervoor in dat de bewoners er konden blijven wonen en dat agrariërs perspectief hielden, binnen of buiten het gebied.
Ingrijpende veranderingen voor particulieren
Toch waren voor bewoners en agrariërs de veranderingen ingrijpend. In totaal zijn 150 gezinnen en 50 boerenbedrijven betrokken, waarbij 75 bewoners zijn verplaatst en agrariërs zijn herplaatst, soms via onteigening. Transparantie over de urgentie en erkenning van weerstand waren essentieel in het proces: niet alles kon, maar het moest samen gebeuren. De urgentie van de opgave hielp om keuzes te maken en stappen te zetten met oog voor de verschillende perspectieven.
Participatie kreeg vorm via de ‘blokkendoos’, een database met 200 mogelijke maatregelen, waarvan 39 zijn uitgekozen. Door deze concrete keuzes ontstond eigenaarschap, dat ook doorwerkt in het beheer van de Noordwaard: agrariërs spelen een rol in onderhoud en gebruik, wat het draagvlak versterkt. Door de schaal van het gebied bleven voor zowel natuur als landbouw meerdere keuzes mogelijk en kon landbouw een blijvende plek houden. Tegelijkertijd blijft ook nu afstemming nodig tussen landbouw en natuur, onder meer door intensieve bedrijfsvoering, spuitzones en pacht.
Natuur als bondgenoot
De herinrichting van de Noordwaard dient naast waterveiligheid nog een ander doel: Natuurwaarde. De inrichting als zoetwatergetijdengebied leverde een robuust ecosysteem op waarin natuur als bondgenoot meebeweegt met het dominante waterveiligheidsdoel. Dit heeft veel opgeleverd: rust- en foerageerplekken voor trekvogels, een aantrekkelijk broedgebied door ondiepte en jaarlijkse overstroming, een rijke vogelgemeenschap en een voedselrijk ecosysteem dat als viskraamkamer functioneert. Het 400 hectare grote getijdegebied is wereldwijd bijzonder en draagt bij aan de verspreiding van soorten langs de Atlantische trekroute.
Balans tussen waterveiligheid en natuur
De Noordwaard kent duidelijke beperkingen voor natuur door haar functie als waterstaatswerk. Het gebied is eigendom van Rijkswaterstaat en wordt beheerd door Staatsbosbeheer, die voortdurend moeten afstemmen waar natuur kan doorontwikkelen en waar beheer nodig blijft voor waterafvoer. RWS en SBB blijven daarom samen zoeken naar optimalisatie binnen deze fysieke en ecologische beperkingen.
Hoe leg je de ruimtelijke puzzel?
Met de Noordwaard als voorbeeld aangevuld met de kennis en praktijkervaring van de deelnemers uit de CoP Klimaatadaptatie en Natuur, kunnen we het volgende zeggen over het leggen van een ruimtelijke puzzel:
- Wie heb je nodig?
- Bestuurlijke samenwerking met: Gemeente, Waterschap, Provincie, Rijkswaterstaat (beheerder)
- Gebruikers / bewoners agrariërs en bewoners in het gebied
- Hoe pak je dat aan?
- Samenwerkingsovereenkomst
- Urgentie en toekomstbeeld
- Doelstellingen gebied (multi-doelen) (Noordwaard: Waterveiligheid: en verbeteren ruimtelijke kwaliteit)
- Participatie (Noordwaard: keukentafelgesprekken, zorgen serieus nemen en inspraak op maatregelen)
- Uitwerken maatregelen en randvoorwaarden (Noordwaard: perspectief voor agrariërs en bewoners)
- Hoe creëer je meekoppelkansen?
- Kijk vanuit verschillende perspectieven en neem de verschillende belangen serieus
- Noordwaard: Natuurontwikkeling als extra: de cetti’s zanger, broedende grote roofvogels, viskraamkamer
- Waar schuurt het tussen natuurbescherming en meebewegen met klimaatverandering?
- Noordwaard: Vegetatiebeheer botst met waterveiligheid – de natuur kan niet overal zijn gang gaan
- Noordwaard: Bij zittende agrariërs met lange pachtcontracten schuurt het met de wensen voor natuurbeheer
Meer informatie
- Informatieblad Ruimtelijke puzzel op basis van de bijeenkomst ‘De ruimtelijke puzzel’
- Presentatie inclusief verslag Ruimtelijke puzzel Noordwaard
- Nieuwspagina over CoP Klimaatadaptatie en Natuur
Aanstaande CoP KAN bijeenkomsten
- Bijeenkomst #10: 14 september: Natuurherstelverordening (NHV): Van EU naar NL in Den Haag
- Bijeenkomst #11: 17 november: Monitoring en data voor de NHV